27 - 10 - 2014

Wspomnienie ukraińskiego anarchisty Nestora Machno


Nestor Iwanowicz Machno urodził się 26 października 1888 r. Co można o nim powiedzieć w krótkich słowach? Był ukraińskim anarchistą, zwolennikiem koncepcji bakuninowskiej i kropotkinowskiej, rewolucjonistą i przywódcą powstania w latach 1918-21, stojąc na czele formacji odwołujących się do idei kozaczyzny, połączonej z elementami anarchistycznymi i narodowowyzwoleńczymi.

W 1906 r. Machno wstępuje w szeregi „Chłopskiej grupy anarchistów-komunistów” (oczywiście „komunistów” bynajmniej nie w rozumieniu potocznym-polskim, a w dużym uproszczeniu: przeciwników biurokracji i własności prywatnej), która składała się z osób napadających na właścicieli ziemskich i policjantów.

Strzelaniny i aresztowania zakończyły się ostatecznie schwytaniem i skazaniem Machno na karę śmierci w 1910 r., choć był to wyrok zdecydowanie za surowy, jak na działalność, którą prowadził Machno. Ostatecznie karę śmierci zamieniono mu na dożywotnią katorgę.    

Okres niewoli upływa Machno pod znakiem pogłębiania swoich anarchistycznych przekonań, a to pod wpływem współwięźnia P. Arszynowa, byłego bolszewika, a od 1904 r. anarchokomunisty, zwolennika Kropotkina. Arszynow wyłożył Machno podstawy swojego pojmowania ideologii anarchizmu.

Rok 1917 to upadek caratu i amnestia dla więźniów politycznych. Machno wraca do rodzinnej miejscowości – Hulajpola. Przystępuje do reaktywowanej grupy anarchokomunistów. Od razu określa swój plan działania: „rozpędzenie instytucji rządowych i zniesienie w naszym rejonie własności prywatnej ziemi, fabryk, zakładów i innych rodzajów przedsiębiorstw społecznych”.

I przystępuje do działania: utworzono system organizacji społecznej, oparty na związku chłopskim, (później rada), związkach zawodowych, komitetach zakładowych, komitetach biedoty, spółdzielniach. Wkrótce Rada stała się jedyną władzą na tym obszarze. Przewodniczącym rady został Machno. Jednocześnie stał na czele miejscowych związków zawodowych, zyskując sobie duży autorytet w regionie. Do Hulajpola przychodzili prosić o pomoc chłopi z sąsiednich gmin, którzy chcieli przejąć dobra właścicieli ziemskich.

Machno tłumaczył swoje motywacje w następujący sposób: „Myślałem o ustroju w formie systemu wolnych rad, wprowadzającego w całym kraju całkowicie wolne i niezależne samorządy robotników”. Chłopom proszącym go o pomoc tłumaczył, że muszą stworzyć rady niezależne od wszystkich partii. W odezwie z 8 lutego 1919 r. Machno tak kreślił zadania dla rad: „Zbudowanie prawdziwego ustroju rad, w którym rady, wybrane przez robotników, byłyby w służbie ludu, wykonywałyby te prawa, te polecenia, które wydadzą sami robotnicy na ogólnoukraińskim zjeździe robotników”.

W 1918 r. na terytorium Ukrainy wkroczyły wojska niemieckie, na przeciwko którym staje Machno i jego anarchistyczna partyzantka. Rok 1919 to utrwalanie anarchistyczno-komunistycznych standardów w swoim mateczniku. Powstają autonomiczne komuny, wolne od wpływów władz odgórnych, które mają charakter rolny, karmiąc okoliczne ośrodki miejskie. Dochodzi też to zawarcia współpracy zbrojnej z bolszewikami przeciwko armii Białych, jednakże machnowcy zachowują swoją autonomiczną strukturę i nadal walczą pod czarnymi sztandarami.  

Współpraca broni z bolszewikami układa się różnie dla machnowców. Sojusz był tylko taktyczny, nie ideologiczny, a struktura leninowska nie tolerowała żadnej konkurencji dla swojego władztwa (Machno nieprzychylnie patrzył na „dyktaturę proletariatu i kierowniczą rolę partii)”. 10 kwietnia 1919 r. rewolucjoniści chłopscy z Hulajpola zrywają kontakty z bolszewikami, a rząd Lenina pieczętuje zerwanie kontaktów likwidowaniem chłopskich komun na terenie anarchistów. Tymczasem Machno próbuje ze zmiennym szczęściem organizować partyzantkę przeciwko Białym na zachodzie Ukrainy.

Ostatecznie etap relacji sojuszniczych z bolszewikami kończy się aresztowaniem i rozstrzelaniem dowódców partyzantki anarchistycznej w 1920 roku, zniszczeniem anarchistycznych komun w Hulajpolu przez oddziały Trockiego i walkami wojsk Machno z Armią Czerwoną przez jeszcze rok, do ich ostatecznego pobicia.

Po upadku swojej „anarchistycznej ojczyzny” Machno na moment zamieszkuje w Polsce, konkretniej w Toruniu, gdzie publikuje swoje wspomnienia i wyraża ciągłą gotowość do walki. Jego otwarte deklaracje przeciwko bolszewikom, w których wyrażał gotowość do walki zbrojonej, spowodowały, że władze w Polsce postanowiły wydalić go z kraju w 1924 r.

Ostatecznie Machno przedostał się do Paryża, a przed swoją śmiercią był nadal aktywny politycznie, choć oczywiście nie w takim wymiarze, jak wcześniej. Był m.in. jednym z inicjatorów Związku anarchistów. Żył skromnie, żeby nie powiedzieć, iż biedował. Cierpiał na gruźlicę, na którą zachorował jeszcze podczas odbywania kary więzienia. Dokuczała mu także rana nogi, której nabawił się podczas walk partyzanckich. Rodzinę utrzymywała żona, pracująca jako praczka. On dorabiał jako drukarz tudzież szewc.

Zmarł 6 lipca 1934 r. w paryskim szpitalu. Tak wspominała to jego żona: „Mąż leżał w łóżku blady, z półotwartymi oczami, ze spuchniętymi rękami, oddzielony od innych dużym parawanem. Było u niego kilku towarzyszy, którym, pomimo późnej godziny, pozwolili tu być. Pocałowałam Nestora w policzek. Otworzył oczy i zwracając się do córki, słabym głosem powiedział: 'Bądź córeczko zdrowa i szczęśliwa'. Potem zamknął oczy i powiedział: 'Przepraszam przyjaciele, ale jestem bardzo zmęczony, chcę zasnąć...' Przyszła dyżurna siostra, zapytała go: 'Jak się czujecie?' Na co on odpowiedział: 'Przynieście mi worek tlenowy...'. Zasnął i więcej się nie obudził”.

Na podstawie życia Nestota Machno nakręcono 12-odcinkowy film biograficzny pt. Девять жизней Нестора Махно w reżyserii Nikołaja Kaptana. W roli głównej wystąpił w nim Paweł Derewianko.

►Wojciech Bratek


kategorie: Artykuły, Osobistości,
Wrzesień 2018
Pn Wt Śr Cz Pi So Nd
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
Wszelkie prawa zastrzeżone (C) Portal Inicjatyw Oddolnych